Το πού και το πώς παίρνουν τόνο όταν ρωτάμε: «Πού είσαι;», «Πώς σε λένε;». Ο τόνος μένει και όταν η ερώτηση είναι κρυμμένη μέσα σε μια πρόταση: «Δεν ξέρω πού είναι», «Ρώτησε πώς πήγες». Χωρίς τόνο γράφονται όταν δε ρωτούν: το που όταν σημαίνει «ο οποίος», «όταν» ή «επειδή» («το σπίτι που μένω») και το πως όταν σημαίνει «ότι» («μου είπε πως θα έρθει»).
Παρακάτω θα βρεις τον κανόνα με παραδείγματα, ένα κόλπο για να τον εφαρμόζει το παιδί, τι να προσέξεις και ασκήσεις για το σπίτι.
Γιατί το πού και το πώς παίρνουν τόνο;
Στα ελληνικά, οι λέξεις με μία συλλαβή δεν παίρνουν τόνο: γη, φως, και, να, τι, πιο, ποιος. Υπάρχουν λίγες εξαιρέσεις, για να μην μπερδεύονται λέξεις που γράφονται ίδια. Οι πιο συχνές είναι τρεις: το ή, το πού και το πώς.
Ο τόνος στο πού και στο πώς δείχνει λοιπόν ερώτηση. Χωρίς τόνο, το που και το πως είναι άλλες λέξεις, με άλλη δουλειά μέσα στην πρόταση. Το ίδιο ισχύει για το ή: με τόνο σημαίνει «ή αυτό ή εκείνο», όπως στο «Θέλεις νερό ή χυμό;», ενώ χωρίς τόνο είναι άρθρο, όπως στο «η γάτα».
Πότε γράφουμε πού και πότε που
Πού με τόνο: ρωτάμε για τόπο
- «Πού είναι η γάτα;»
- «Πού πας;»
- «Δεν ξέρω πού έβαλα τα κλειδιά»: η ερώτηση είναι μέσα στην πρόταση, «Πού τα έβαλα;».
Που χωρίς τόνο: δε ρωτάμε
- «Η γάτα που κοιμάται είναι δική μας»: η γάτα η οποία κοιμάται.
- «Τη μέρα που ήρθες έβρεχε»: όταν ήρθες, έβρεχε.
- «Χαίρομαι που σε βλέπω»: χαίρομαι επειδή σε βλέπω.
Πότε γράφουμε πώς και πότε πως
Πώς με τόνο: ρωτάμε για τρόπο
- «Πώς σε λένε;»
- «Πώς το έφτιαξες;»
- «Δείξε μου πώς λύνεται»: η ερώτηση είναι μέσα στην πρόταση, «Πώς λύνεται;».
Πως χωρίς τόνο: σημαίνει «ότι»
- «Μου είπε πως θα αργήσει»: μου είπε ότι θα αργήσει.
- «Νομίζω πως βρέχει»: νομίζω ότι βρέχει.
Το κόλπο: κάν' το ερώτηση ή βάλε «ότι»
Όταν το παιδί διστάζει, δύο ερωτήσεις αρκούν:
- Μπορώ να το κάνω ερώτηση; «Δεν ξέρω πού είναι» γίνεται «Πού είναι;». Αν ναι, βάζουμε τόνο.
- Μπορώ να βάλω «ότι» ή «ο οποίος» στη θέση του; «Είπε πως θα έρθει» γίνεται «Είπε ότι θα έρθει», και «το βιβλίο που διαβάζω» γίνεται «το βιβλίο το οποίο διαβάζω». Αν ναι, δε βάζουμε τόνο.
Πείτε και τις δύο εκδοχές δυνατά. Το πού και το πώς της ερώτησης ακούγονται πιο δυνατά μέσα στη φράση, ενώ το που και το πως λέγονται γρήγορα, κολλημένα στην επόμενη λέξη.
Πώς φαίνεται ότι το παιδί δυσκολεύεται με τον τόνο
- Ξεχνά τον τόνο σε λέξεις με δύο ή περισσότερες συλλαβές.
- Βάζει τόνο σε κάθε λέξη, και στις μονοσύλλαβες: «τί», «καί», «γή».
- Γράφει πάντα «πού» ή πάντα «που», όποια δουλειά κι αν κάνει η λέξη.
- Βάζει τον τόνο σε λάθος συλλαβή, «γατά» αντί για «γάτα», ή δεν ακούει πού τονίζεται μια λέξη.
Αν τα λάθη στον τόνο έρχονται μαζί με πολλά άλλα ορθογραφικά λάθη και η ανάγνωση κουράζει το παιδί, μίλησε με τον εκπαιδευτικό της τάξης. Δες και τον οδηγό για τη δυσλεξία. Οι ασκήσεις αυτού του οδηγού δεν αντικαθιστούν την αξιολόγηση από ειδικό.
Ασκήσεις για τον τόνο στο σπίτι
Το παιχνίδι της συνέντευξης
Το παιδί γράφει τρεις ερωτήσεις με πού και πώς για τον παππού ή για μια φίλη: «Πού γεννήθηκες;», «Πώς πήγαινες στο σχολείο;». Μετά γράφει τις απαντήσεις, και σε κάθε απάντηση βάζει ένα που χωρίς τόνο: «Γεννήθηκα σε ένα χωριό που έχει θάλασσα».
Κυνήγι στο βιβλίο
Ανοίξτε ένα βιβλίο που διαβάζει το παιδί και ψάξτε μαζί το που και το πως σε μία σελίδα. Για καθένα, το παιδί λέει αν ρωτά ή όχι και ελέγχει τον τόνο. Μία σελίδα αρκεί.
Συμπλήρωσε τα κενά
Γράψε μια πρόταση με δύο κενά, ένα για κάθε που: «___ είναι το σπίτι ___ μένεις;» Το παιδί τη συμπληρώνει, «Πού είναι το σπίτι που μένεις;», και εξηγεί γιατί μόνο το πρώτο έχει τόνο.
Ο τόνος με τη φωνή
Πείτε λέξεις δυνατά και χτυπήστε παλαμάκια στη συλλαβή που τονίζεται: «νε-ρό», «γά-τα». Ρώτα το παιδί πού άκουσε τον τόνο και γράψτε μαζί τη λέξη με τον τόνο στη συλλαβή που χτυπήσατε.
Ασκήσεις για τον τόνο στο Teach.cy
Η σειρά «Τόνος και διαλυτικά» έχει τέσσερις ενότητες. Η ενότητα «Τόνος ή όχι;» είναι για τις μονοσύλλαβες λέξεις. Στο πρώτο επίπεδο το παιδί ακούει μια λέξη και διαλέγει πώς γράφεται. Στο δεύτερο διαλέγει ανάμεσα στο η και στο ή, στο που και στο πού, στο πως και στο πώς, και στο τρίτο βρίσκει τον τόνο που λείπει σε προτάσεις και μικρά κείμενα. Δοκίμασε μερικές κάρτες εδώ, χωρίς εγγραφή:
Άκου τη λέξη. Ποια γραφή είναι σωστή;
Δωρεάν δοκιμή · δεν αποθηκεύεται τίποτα · Τόνος ή όχι;
Η ενότητα «Ο τόνος αλλάζει τη λέξη» δουλεύει λέξεις με τα ίδια γράμματα και τον τόνο σε άλλη συλλαβή, όπως «πότε» και «ποτέ», «άλλα» και «αλλά». Το παιδί διαλέγει τη λέξη που ταιριάζει στην πρόταση.
Αν το παιδί δεν ακούει ακόμη πού τονίζεται μια λέξη, ξεκίνα από την ενότητα «Πού πέφτει ο τόνος;», που δουλεύει τη λήγουσα, την παραλήγουσα και την προπαραλήγουσα. Όλες οι ασκήσεις για την ανάγνωση και την ορθογραφία βρίσκονται στο πεδίο Ανάγνωση και γραφή. Οι ηλικίες που γράφει κάθε ενότητα είναι ενδεικτικές.
Συχνές ερωτήσεις
Παίρνουν τόνο άλλες λέξεις με μία συλλαβή;
Σπάνια. Εκτός από το ή, το πού και το πώς, τόνο παίρνουν μικρές λέξεις όπως το μου και το σου, μόνο όταν χωρίς τόνο θα άλλαζε το νόημα. «Ο πατέρας μού είπε» σημαίνει ότι ο πατέρας είπε σε μένα, ενώ «ο πατέρας μου είπε» σημαίνει ότι μίλησε ο δικός μου πατέρας.
Γιατί το «ποιος» και το «πιο» γράφονται χωρίς τόνο;
Γιατί λέγονται σε μία συλλαβή. Στο «ποιος» και στο «πιο», ο ήχος ι και το ο ακούγονται μαζί, όπως και στο «γεια» και στο «μια». Είναι λοιπόν μονοσύλλαβες λέξεις και δεν παίρνουν τόνο, ακόμη κι όταν ρωτάμε: «Ποιος ήρθε;».
Πότε μαθαίνει το παιδί τον κανόνα για το πού και το πώς;
Ενδεικτικά, πολλά παιδιά τον συναντούν όταν γράφουν πια μόνα τους μικρές προτάσεις, γύρω στα 7 με 8 τους χρόνια. Πριν από αυτόν, χρειάζεται να ξέρουν ότι οι λέξεις με δύο ή περισσότερες συλλαβές παίρνουν τόνο και να ακούν πού τονίζεται μια λέξη.
