Ασκήσεις άρθρωσης για παιδιά: από τον ήχο στη λέξη και στη φράση

Οι ασκήσεις άρθρωσης δίνουν στο παιδί ευκαιρίες να ακούσει και να πει έναν ήχο που το δυσκολεύει, βήμα βήμα: πρώτα με το αυτί, μετά σε λέξεις, σε φράσεις και στο τέλος στην κουβέντα. Στο σπίτι ξεκινάς από την ακρόαση και από το καθαρό πρότυπο της δικής σου φωνής. Ποιον ήχο θα δουλέψετε και πώς θα βγει, το ορίζει ο λογοθεραπευτής.

Παρακάτω θα βρεις τι είναι η άρθρωση, ποιοι ήχοι έρχονται συνήθως αργότερα, τα βήματα της εξάσκησης, παιχνίδια για το σπίτι και πότε να ζητήσεις τη γνώμη λογοθεραπευτή.

Τι είναι η άρθρωση

Άρθρωση λέμε τον τρόπο που σχηματίζουμε τους ήχους της ομιλίας. Για το π κλείνουν τα χείλη. Για το τ, η άκρη της γλώσσας ακουμπά πίσω από τα πάνω δόντια. Για το κ, το πίσω μέρος της γλώσσας ανεβαίνει προς τον ουρανίσκο.

Ένα παιδί που δυσκολεύεται στην άρθρωση μπορεί:

• να αλλάζει έναν ήχο με άλλον, όπως «τότα» αντί για «κότα»,
• να παραλείπει έναν ήχο, όπως «τένο» αντί για «τρένο»,
• να λέει έναν ήχο παραμορφωμένο, για παράδειγμα ένα σ που ακούγεται «υγρό».

Μερικές φορές το παιδί λέει έναν ήχο καθαρά όταν είναι μόνος του, αλλά τον αλλάζει μέσα στις λέξεις. Γιατί συμβαίνει αυτό και τι χρειάζεται, το κρίνει ο λογοθεραπευτής.

Ποιοι ήχοι έρχονται αργότερα

Τα παιδιά μαθαίνουν τους ήχους της γλώσσας σταδιακά, και το καθένα με τον δικό του ρυθμό. Ήχοι όπως το μ, το π, το τ και το ν έρχονται συνήθως νωρίς. Άλλοι θέλουν πιο λεπτές κινήσεις και έρχονται αργότερα: το λ, το σ, το θ και το δ, το τσ και το τζ, το ρ και τα συμπλέγματα, όπως τρ, κλ και στ.

Στα πολύ μικρά παιδιά είναι συχνό να λένε τ αντί για κ, «τότα» αντί για «κότα», ή να απλοποιούν τα συμπλέγματα. Οι ηλικίες διαφέρουν από παιδί σε παιδί. Αυτό που μετράει περισσότερο είναι αν ο λόγος του παιδιού προχωρά και αν το καταλαβαίνουν οι άλλοι.

Για δύο από τους πιο συχνούς ήχους υπάρχουν ξεχωριστοί οδηγοί: για το ρ και για το σ και τον σιγματισμό.

Από τον ήχο στη φράση: τα βήματα της εξάσκησης

Η εξάσκηση της άρθρωσης προχωρά συνήθως από τα εύκολα στα πιο δύσκολα. Ο λογοθεραπευτής διαλέγει από πού θα ξεκινήσει το παιδί, με βάση όσα μπορεί ήδη να κάνει:

1. Ακρόαση: το παιδί ακούει τη διαφορά ανάμεσα στον σωστό ήχο και σε αυτόν που λέει το ίδιο.
2. Ο ήχος μόνος του ή σε συλλαβές: «σσσ», «σα», «σο».
3. Λέξεις: ο ήχος στην αρχή, στη μέση και στο τέλος της λέξης.
4. Φράσεις: δύο ή τρεις λέξεις, όπως «μια ζεστή σούπα».
5. Προτάσεις και μικρές ιστορίες.
6. Κουβέντα: ο ήχος βγαίνει σωστά και όταν το παιδί δεν προσέχει πώς μιλά.

Κάθε βήμα χρειάζεται να γίνεται εύκολα πριν περάσετε στο επόμενο. Πόσες επαναλήψεις και πόσο συχνά, το ορίζει ο λογοθεραπευτής.

Ακούμε πρώτα: παιχνίδια ακρόασης

Πριν ζητήσεις από το παιδί να πει έναν ήχο, βοηθά να τον ξεχωρίζει με το αυτί. Η ακρόαση δε ζητά από το παιδί να πει τίποτα σωστά, γι' αυτό δεν το πιέζει.

Ποια λέξη είπα;

1. Διάλεξε ζευγάρια λέξεων που διαφέρουν μόνο στον ήχο που δουλεύετε, όπως «κόπος – τόπος» ή «κουκί – κουτί» για το κ και το τ.
2. Πες τη μία λέξη, χωρίς να δείξεις ποια, και το παιδί δείχνει την εικόνα ή το αντικείμενο.
3. Αν τα βρίσκει εύκολα, πες μια λέξη άλλοτε σωστά και άλλοτε λάθος: «Είπα «κότα» ή «τότα»; Ποιο είναι το σωστό;»

Κυνήγι ήχων στο σπίτι

Ψάξτε μαζί πράγματα που αρχίζουν με τον ήχο που δουλεύετε. Για το κ: κουτάλι, καρέκλα, κουβάς, καπέλο. Λες εσύ το όνομα και το παιδί σηκώνει το χέρι όταν ακούσει τον ήχο. Μετά ρώτα: «Τον άκουσες στην αρχή ή στη μέση;»

Ασκήσεις άρθρωσης στο σπίτι

Οι ασκήσεις αυτής της ενότητας είναι για το παιδί που κάνει ήδη λογοθεραπεία, όταν ο λογοθεραπευτής σού έχει δείξει πώς να δουλεύετε στο σπίτι.

Δώσε καθαρό πρότυπο

Όταν το παιδί λέει «τότα», απάντησε φυσικά: «Η κότα; Ναι, η κότα κάνει κο κο.» Λες τη λέξη σωστά και λίγο πιο αργά, χωρίς να του ζητήσεις να την επαναλάβει. Το παιδί ακούει το σωστό πρότυπο πολλές φορές τη μέρα, χωρίς πίεση.

Ένα παιχνίδι για πολλές επαναλήψεις

Κάθε φορά που το παιδί λέει μια λέξη-στόχο, παίρνει ένα κομμάτι από το παζλ ή ρίχνει το ζάρι σε ένα επιτραπέζιο. Το παιχνίδι δίνει λόγο για πολλές επαναλήψεις, χωρίς να γίνεται βαρετό. Δουλεύετε μόνο το βήμα που έχει ορίσει ο λογοθεραπευτής: αν είστε ακόμη στις λέξεις, μη ζητάς προτάσεις.

Από τη λέξη στη φράση

Όταν η λέξη βγαίνει εύκολα, βάλτε τη σε μια μικρή φράση: «η κότα», «μια μεγάλη κότα», «η κότα τρώει». Κάθε φράση προσθέτει λίγη δυσκολία, γιατί το παιδί προσέχει πια και άλλα πράγματα εκτός από τον ήχο.

Ο ήχος στην καθημερινή κουβέντα

Αν σου το προτείνει ο λογοθεραπευτής, διάλεξε μία στιγμή της μέρας, για παράδειγμα το βραδινό φαγητό, όπου θυμίζεις στο παιδί τον ήχο με ένα μικρό σήμα που έχετε συμφωνήσει. Τον υπόλοιπο χρόνο, άφησε το παιδί να μιλά ελεύθερα, χωρίς διορθώσεις.

Τι αξίζει να αποφύγεις

• Το «πες το σωστά» σε κάθε λάθος. Κουράζει και κάνει το παιδί να αποφεύγει τις λέξεις με τον δύσκολο ήχο.
• Τη μίμηση ή το πείραγμα, ακόμη και με αγάπη. Πολλά παιδιά ντρέπονται για τον τρόπο που μιλούν.
• Τις ασκήσεις για τη γλώσσα και τα χείλη χωρίς ήχο, ως μόνη εξάσκηση. Δεν αντικαθιστούν την εξάσκηση του ίδιου του ήχου σε λέξεις. Αν ο λογοθεραπευτής σού τις προτείνει για το παιδί σου, ακολούθησε τις οδηγίες του.
• Τις μεγάλες συνεδρίες. Λίγα λεπτά τις περισσότερες μέρες ταιριάζουν συνήθως καλύτερα σε ένα παιδί από μία μεγάλη συνεδρία την εβδομάδα.

Ασκήσεις άρθρωσης στο Teach.cy

Στο Teach.cy, οι ασκήσεις για τους ήχους είναι δύο ειδών: για το αυτί και για την παραγωγή.

Η σειρά «Ήχοι που μοιάζουν» είναι για το αυτί. Η φωνή της εφαρμογής λέει λέξεις και ζευγάρια λέξεων, και το παιδί διαλέγει με πάτημα. Η ενότητα «Κ ή τ;» δουλεύει το κ, που σχηματίζεται πίσω στο στόμα, και το τ, που σχηματίζεται μπροστά: στην αρχή της λέξης, στη μέση και σε ζευγάρια όπως «κουκί – κουτί». Δοκίμασε μερικές κάρτες εδώ, χωρίς εγγραφή:

Με τον ίδιο τρόπο, η σειρά «Ηχηρά και άηχα» δουλεύει ζευγάρια όπως το π και το μπ ή το σ και το ζ.

Η σειρά «Άρθρωση με εικόνες» είναι για την παραγωγή. Έχει οκτώ ενότητες: για το σ, το λ, τα κ, γ και χ, τα θ και δ, τα τσ και τζ, το ρ, και τα συμπλέγματα με ρ και με σ. Κάθε ενότητα έχει πέντε επίπεδα, από τις λέξεις στις φράσεις και στις προτάσεις. Χρησιμοποιείται αφού ο λογοθεραπευτής ορίσει τους στόχους. Η συσκευή δε μιλά σε αυτές τις ενότητες: λες εσύ κάθε λέξη, το παιδί την επαναλαμβάνει και σημειώνεις πώς την είπε. Ένα παιχνίδι μνήμης και ένα παιχνίδι σειράς δίνουν πολλές ευκαιρίες για επανάληψη.

Η ενότητα «Οι ήχοι /κ/, /γ/, /χ/ με εικόνες» δουλεύει τρεις ήχους που σχηματίζονται πίσω στο στόμα, πρώτα σε λέξεις και μετά σε φράσεις και προτάσεις.

Για το λ, η ενότητα «Ο ήχος /λ/ με εικόνες» προχωρά από το λ στην αρχή και στη μέση της λέξης στα συμπλέγματα, όπως κλ και πλ.

Η εφαρμογή δε χρησιμοποιεί μικρόφωνο και δεν κρίνει μόνη της την προφορά. Ακούς εσύ το παιδί και σημειώνεις πώς απάντησε, ώστε να έχεις κάτι συγκεκριμένο να δείξεις στον λογοθεραπευτή. Όλες οι ασκήσεις για τον λόγο και την ομιλία βρίσκονται στο πεδίο Λογοθεραπεία. Οι ηλικίες που γράφει κάθε ενότητα είναι ενδεικτικές.

Πότε να ζητήσεις τη γνώμη λογοθεραπευτή

Μίλησε με έναν λογοθεραπευτή, που στην Κύπρο λέγεται και λογοπαθολόγος, ή με τον παιδίατρο, αν:

• ο λόγος του παιδιού γίνεται δύσκολα κατανοητός από ανθρώπους εκτός οικογένειας,
• λείπουν ή αλλάζουν πολλοί ήχοι, όχι ένας ή δύο,
• ένας ήχος ακούγεται «υγρός» ή ο αέρας βγαίνει από τη μύτη ή από τα πλάγια του στόματος,
• το παιδί στενοχωριέται ή το πειράζουν για τον τρόπο που μιλά,
• έχεις αμφιβολίες για την ακοή του.

Δε χρειάζεται να περιμένεις μια συγκεκριμένη ηλικία αν κάτι σε ανησυχεί. Οι ασκήσεις αυτού του οδηγού δεν αντικαθιστούν την αξιολόγηση από ειδικό: δίνουν στο παιδί ευκαιρίες να ακούσει και να εξασκηθεί, και σε σένα ευκαιρίες να παρατηρήσεις.

Συχνές ερωτήσεις

Σε ποια ηλικία λένε τα παιδιά όλους τους ήχους;

Ενδεικτικά, γύρω στα 6 τους χρόνια πολλά παιδιά λένε καθαρά σχεδόν όλους τους ήχους, κάποια νωρίτερα και άλλα λίγο αργότερα. Τα συμπλέγματα και το ρ είναι συχνά από τα τελευταία. Οι ηλικίες δεν είναι κανόνας: αν ο λόγος του παιδιού σε ανησυχεί σε οποιαδήποτε ηλικία, ρώτα λογοθεραπευτή.

Γιατί λέει σωστά τον ήχο στην άσκηση αλλά όχι όταν μιλά;

Στην άσκηση, το παιδί προσέχει μόνο τον ήχο. Όταν μιλά, σκέφτεται τι θέλει να πει, και ο παλιός τρόπος έρχεται πιο εύκολα. Το πέρασμα του ήχου στην καθημερινή κουβέντα είναι συνήθως το πιο αργό βήμα. Ο λογοθεραπευτής μπορεί να σου προτείνει πώς να το βοηθήσεις στο σπίτι.

Τι κάνω αν το παιδί αρνείται να επαναλάβει λέξεις;

Σταμάτα για εκείνη τη μέρα, χωρίς να το πιέσεις. Γύρισε στα παιχνίδια ακρόασης, όπου το παιδί δε χρειάζεται να πει τίποτα, ή κάνε την επανάληψη μέρος ενός παιχνιδιού που του αρέσει. Αν η άρνηση συνεχίζεται, πες το στον λογοθεραπευτή: μπορεί να αλλάξει τις λέξεις ή τον τρόπο της εξάσκησης.

Διάβασε επίσης

• Ασκήσεις λογοθεραπείας για παιδιά: καθημερινή εξάσκηση στο σπίτι
• Φωνολογική ενημερότητα: τι είναι και ασκήσεις για σπίτι και τάξη
• Κατανόηση κειμένου: ερωτήσεις και ασκήσεις που βοηθούν το παιδί
• Πώς να οργανώσεις μια σύντομη συνεδρία 10 λεπτών με ένα παιδί